House Down [1]
Door CÉDRIC FAUQ

In het theater bestaat de uitdrukking ‘de vierde wand doorbreken’, een techniek waarmee een conventie wordt geschonden: een conventie die verlangt dat het toneel het publiek niet erkent als de plek waar het verhaal zich ont- vouwt, om zo de gesloten, kunstmatige aard van fictie in stand te houden.

Het idee van de ‘vierde wand’, zo heb ik geleerd, komt van de Engelse critici Leigh Hunt en Henry Irving die het concept van ‘de grote wand’ [un grand mur] van de Franse Verlichtingsschrijver en criticus Denis Diderot uitwerkten: ‘Denk niet langer aan de toeschouwer, speel alsof hij niet eens bestaat. Stel je voor dat er aan de rand van het toneel een grote wand staat die jou van de par- terre scheidt. Speel alsof het doek nooit is opgegaan.’ [2]

Als ik een voorbeeld zou moeten geven van ‘een doorbreking’, zou ik een reeks komedieseries noemen, zoals The Office (2005–2013), Modern Family (2009– 2020), Parks and Recreation (2009–2015) en Fleabag (2016–2019), waarin personages zich vaak direct tot de kijker richten en recht in de camera kijken, waardoor de absurditeit van een situatie wordt versterkt en we het gevoel krijgen alsof we samen met hen ‘in de scène’ zijn. Maar ook de Franse Nouvelle Vague-regisseur Jean-Luc Godard staat erom bekend dit procédé te gebruiken in verschillende van zijn films, zoals A bout de souffle (1960) en Pierrot le fou (1965), om er maar een paar te noemen. We kunnen het bestaan van deze doorbreking zelfs terugvoeren tot vóór het moment waarop de vierde wand als zodanig werd gedefinieerd, aangezien het the- ater in het oude Griekenland deze strategie al toepaste.

Vreemd genoeg werd het concept van de vierde wand ontwikkeld in een tijd waarin het theater zich bezighield met realisme, wat betekent dat deze kunst- matige afscheiding juist werd opgericht om fictie geloof- waardiger en realistischer te laten aanvoelen. Met ande- re woorden, zodat theater niet als theater zou worden ervaren. Diezelfde wand werd opgetrokken in een tijd die we Le Siècle des Lumières [de Verlichting] noemen, waarvan de waarden nog altijd de basis vormen van de meeste hedendaagse samenlevingen: onderwijs, ratio- nalisme, kritische geest, vooruitgang en gelijkheid. Je zou je onschuldig kunnen afvragen hoe het verlangen naar kennis en de honger naar ‘de waarheid’ hebben ge- leid tot de vierde wand?

Deze ogenschijnlijke tegenstrijdigheid wordt min- der verrassend als men beseft dat eruditie en objectivisme gepaard gaan met een proces van segmentatie, opsplitsing en compartimentalisering, wat bijzonder duidelijk wordt in de ontwikkeling van de Encyclopédie, of Systematisch Woordenboek der Wetenschappen, Kunsten en Ambachten, onder redactie van Jean Le Rond d’ A lembert en niemand minder dan Denis Diderot zelf, met name hun ordening van vrijwel alle kennis in de vorm van een boomstructuur.

In 2023 bouwde en installeerde Katrina Palmer scheidingswanden in de Mead Gallery van het Warwick Arts Centre — gelegen binnen de Universiteit van Warwick in Coventry, Verenigd Koninkrijk. Bij binnenkomst in haar solotentoonstelling, getiteld What’s already going on?, stapte je eerst een lange gang in: een replica op schaal 1:1 van een gang elders op de campus, in de faculteit Filosofie. Alleen leidden de deuren in de tentoonstellingsruimte niet naar leslokalen of kantoren: waar je doorgaans kamernummers en namen van docenten zou vinden, was de informatie vervaagd en vervormd. De herkenningspunten waren gewist om ruimte te maken voor ‘potentiële materie’.

Bijna alle deuren in de gang waren gesloten. Slechts enkele gingen open en leidden naar verschillende ruim- tes die grotendeels leeg waren. Eén ruimte was gevuld met niets anders dan een stapel stoelen en tafels tegen een muur, sommige bedekt met een doorschijnende stof, alsof ze waren achtergelaten na een evenement of in af- wachting van een verhuizing. Waar het om ging vond niet hier plaats, maar in de overgangsruimte die de gang vormt. Harde geluiden galmden door de hele ruimte, maar waar ze vandaan kwamen, of waardoor ze werden veroorzaakt, werd niet meteen duidelijk.

De ‘inhoud’ onthulde zich slechts geleidelijk. Een grote foto van een ongedefinieerde, aardeachtige massa. Een reeks abstracte tekeningen — of oefeningen — op gelinieerd papier. Een videowand bestaande uit acht monitoren waarop te zien is hoe de kunstenaar ’s nachts leert messen te werpen naar kleidoelen. Dezelfde klei objecten kom je later weer tegen als doelwit-sculpturen, opgesteld achter ventilatieroosters: gedeeltelijk zichtbaar voor het oog, zonder aangeraakt te kunnen worden. Zo speelde Katrina Palmer in What’s already going on? met het bouwen van wanden om de hiërarchie van wat als ‘het werk’ wordt beschouwd te herschikken. Het ‘resultaat’ — oftewel de sculpturen — kwam als laat- ste en was ‘onbereikbaar’, terwijl het maakproces en de ‘echo’s’ daarvan je als eerste raakten. In zekere zin kun je zeggen dat de opstelling van scheidingswanden een manier was om de ‘vierde wand’ van de productie van het kunstwerk te doorbreken.

Katrina Palmers hoopvolle ingreep bij A Tale of A Tub voor Four-story, Flat-roofed Complex in a Somewhat Expressionist Style en in het bijzonder haar wens om ‘de voorgevel te verwijderen’, vormt dan ook een nieuw experiment in architectonische heroriëntatie dat leidt tot een verschuiving in de hiërarchie van waarden. Binnen het Justus van Effencomplex heeft haar fictie van verwoesting de kracht om toegang en zichtbaarheid op meerdere niveaus ter discussie te stellen: hoe openbaar is een instelling of een kunstruimte als je eerst de deuren moet openduwen? Hoe privé is kunst? Wat heeft de inpassing van een kunstruimte in het complex uitgewist? Wat kan het onthullen?

Aangezien verwoesting — voorlopig — niet daad- werkelijk mogelijk is, heeft de kunstenaar in plaats daarvan de toegangsdeuren verwijderd en vervangen door metalen platen waarop een bordje staat met de tekst ‘Een Andere Weg is Mogelijk’. Een boodschap die als politieke slogan zou kunnen dienen — wat het misschien ook is, zij het bescheidener en daadwerkelijk ‘mogelijk’. Het is een blokkade die al snel veranderde in een uitnodiging. In de hoofdruimte liggen de verwijder- de deuren op de grond, op verhuisdekens. Hun positie en schaal doen denken aan liggende grafbeelden zoals te zien in kathedralen en andere heilige ruimtes. Institutionele lijken.

[1] Deze uitdrukking ontleen ik aan de dragtaal: ‘To bring the house down’ betekent oorspronkelijk ‘en- thousiast of uitbundig applaus of gelach losmaken.’ De uitdrukking kan ook als bijwoord gebruikt wor- den, als een versterkend element.
[2] Denis Diderot, Discours sur la poésie dramatique, 1771.